*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی >  ویژه‌نامه‌ها > امام خمینی (1) 


امام خمینی 1 شماره خبر: ٤٠٠٥٤٢ ١٥:٢٧ - 1397/03/09   گفت‌وگو با دکتر محمداسماعیل نباتیان استادیار دانشگاه تهرانوحدت ملی از منظر امام خمینی‌ قدس سره ارسال به دوست نسخه چاپي


گفت‌وگو با دکتر محمداسماعیل نباتیان استادیار دانشگاه تهرانوحدت ملی از منظر امام خمینی‌ قدس سره

گفت‌وگو با دکتر محمداسماعیل نباتیان استادیار دانشگاه تهران


وحدت ملی در واقع هماهنگی و هم‌بستگی میان اجزای مقوم یک نظام سیاسی و اجتماعی است؛ به‌طوری که افزایش ضریب وحدت ملی در هر جامعه‌ای، باعث کاهش تهدیدات داخلی و خارجی میشود و زمینه‌های توسعه و پیشرفت کشور را فراهم می‌کند. از سوی دیگر، این مسئله در هر نظامی به‌شدت مورد توجه است که با وجود شکاف‌های وسیع و عمیق قومی، مذهبی، سیاسی و فرهنگی که در بیشتر کشورها هم وجود دارد، چگونه در سایه سنگین این ظرفیت‌های تهدیدزا، می‌توان کشور را در مسیر وحدت سوق داد و از بحران‌های ناشی از تشتت و واگرایی جلوگیری کرد؟ در این راستا و در پاسخ به این مسئله، نظریه‌ها و دیدگاه‌های متعددی ارائه شده است که به‌طور کلی می‌توان در دو الگو و مدل دسته‌بندی کرد...

□ ابتدا لازم است که درباره مفهوم وحدت ملی و الگوهای آن بحث بکنیم.

وحدت ملی در واقع هماهنگی و همبستگی میان اجزای مقوم یک نظام سیاسی و اجتماعی است؛ بهطوری که افزایش ضریب وحدت ملی در هر جامعهای، باعث کاهش تهدیدات داخلی و خارجی میشود و زمینههای توسعه و پیشرفت کشور را فراهم میکند. از سوی دیگر، این مسئله در هر نظامی بهشدت مورد توجه است که با وجود شکافهای وسیع و عمیق قومی، مذهبی، سیاسی و فرهنگی که در بیشتر کشورها هم وجود دارد، چگونه در سایه سنگین این ظرفیتهای تهدیدزا، میتوان کشور را در مسیر وحدت سوق داد و از بحرانهای ناشی از تشتت و واگرایی جلوگیری کرد؟ در این راستا و در پاسخ به این مسئله، نظریهها و دیدگاههای متعددی ارائه شده است که بهطور کلی میتوان در دو الگو و مدل دستهبندی کرد: الگوی اول، مدل یکسانسازی یا همانندسازی است؛ مدل دوم هم، مدل تکثرگرایی است. در خصوص مدل تکثرگرایی باید گفت که این مدل با توجه به اقتضائات هر کشور، در قالب نظریات و مدلهای مختلف دیگری نمود پیدا کرده است که برخی از آنها عبارت است از: مدل چند فرهنگگرایی، مدل ترتیبات نهادی، مدل تقسیم قدرت، مدل همگرایی سیاسی و مدل سیاستگذاری عمومی.

در خصوص ایران، باید گفت که ایران کشوری با پیشینه تاریخی و تمدنی غنی و در عین حال برخوردار از لایههای فرهنگی و اجتماعی متنوع، مختلف و بعضاً متقابل قومی، مذهبی و اجتماعی است. همین تعدد لایهها و تکثر شکافهای اجتماعی، در مقاطع مختلف تاریخی نظام سیاسی در ایران را با مسئله وحدت و همبستگی ملی مواجه ساخته است و حتی در مقاطعی، این شکافها با تحریک و نقشآفرینی بیگانگان، به گسلی فعال تبدیل شده و موجب انتزاع بخشهایی از سرزمین ایران شده است که برای مثال میتوان به غائله ضدانقلاب در جداییطلبی در کردستان، خوزستان، سیستان و بلوچستان و ترکمن صحرا در اوایل انقلاب اشاره نمود. در ایران معاصر، جهت تأمین انسجام هویتی و وحدت ملی، مدلهای زیر اجرایی شده است: در عصرقاجار، استراتژی و سیاست تکثرگرایی حاکم بود؛ البته در این دوره برخلاف الگوی رایج در این زمینه، تکثرگرایی، بر پیوندهای فامیلی میان رؤسای قبایل، ایلات و متنفذان داخلی با شاه و درباریان مبتنی بود.

در دوره پهلوی، استراتژی و سیاست همانندسازی و یکسانسازی، طرح و اجرا گردید. این سیاست پهلوی مبتنی بر مهار و سرکوب خوانین و رؤسای ایلات و تغییر هویت قومیتهای مختلف و بهطور کلی یکسانسازی و همانندسازی اجباری جامعه بود؛ البته در دوره پهلوی دوم سعی شد، به سمت تکثرگرایی با تأکید بر هویت ایران باستان گرایش پیدا کنند. با وقوع انقلاب اسلامی، این مدلها تغییر یافت و تحت رهنمودهای حضرت امام قدس سره به سمت ابتنای وحدت ملی بر اسلام و ارزشهای اسلام سوق پیدا کرد.

• مسئله وحدت ملی از منظر حضرت امام قدس سره

یکی از کلمات مؤکد و پرکاربرد در بیانات و بیانیههای حضرت امام قدس سره در برهههای مختلف، وحدت و وحدت کلمه است. وحدت از منظر ایشان بهطور کلی مبتنی بر اسلام است. نکته قابل ذکر اینکه حضرت امام خمینی قدس سره از اصطلاح «وحدت ملی» استفادهای نکردهاند؛ چراکه با عنایت به تجربه ملیگرایی و مبنا بودن ملیت و قومیت در ایران، که عمدتاً در تقابل با اسلام ظهور یافته بود، امام میانه خوبی با چنین اصطلاحاتی نداشتند و اساساً با ملیگرایی مخالف بودند و آن را برخلاف تعالیم اسلامی دانسته و در واقع توطئه استعمارگران میدانستند. حضرت امام قدس سره در اینباره میفرمایند: «از مسایلى که طراحان براى ایجاد اختلاف بین مسلمین طرح و عمال استعمارگران در تبلیغ آن بپا خاسته‏اند، قومیت و ملیت است... حب وطن، حب اهل وطن و حفظ و حدود کشور مسئله‏اى است که در آن حرفى نیست؛ ولی ملىگرایى در مقابل ملتهاى مسلمان دیگر، مسئله دیگرى است که اسلام و قرآن کریم و دستور نبى اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر خلاف آن است؛ و آن ملىگرایى که به دشمنى بین مسلمین و شکاف در صفوف مؤمنین منجر مى‏شود، بر خلاف اسلام و مصلحت مسلمین و از حیله‏هاى اجانب است که از اسلام و گسترش آن رنج مى‏برند.»(1)

در همین راستا به رد ایرانیگرایی پرداخته و میفرمایند: «ممالک اسلامى را باید حفظ کرد، دفاع از ممالک اسلامى جزء واجبات است؛ لکن نه اینکه ما اسلامش را کنار بگذاریم و بنشینیم فریاد ملیت بزنیم و پانایرانیسم!»(2)

حضرت امام قدس سره، مسئله خطرناکتر از ملیگرایی را ایجاد اختلاف میان اهلسنت و شیعه میدانند و میفرمایند: «از ملىگرایى خطرناکتر و غمانگیزتر، ایجاد خلاف بین اهلسنت و جماعت با شیعیان و القاى تبلیغات فتنه‏انگیز و دشمنىساز بین برادران اسلامى و ایمانى است.»(3)

امام خمینی قدس سره چه در روند نهضت و انقلاب و چه پساز انقلاب و تأسیس نظام جمهوری اسلامی، بر نقش بیبدیل اسلام در وحدت ملی در ایران تأکید داشتند و آن را تجربه کردند. این نگاه ایشان، از تجربه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در تأسیس مدینةالنبی صلی الله علیه و آله و سلم و تشکیل امت اسلامی بر مبنای هویت جدید اسلامی نشأت میگرفت. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم قانون اساسی مدینةالنبی صلی الله علیه و آله و سلم را با توجه به شرایط مدینه و قبایل مسلمان و غیرمسلمان ساکن در آن تدوین فرمودند. در میثاق مدینه، هویت جدید اسلام بر هویتهای قبیلهای حاکم شد و یا در همین راستا آنحضرت برای پر کردن شکاف مهاجران و انصار، از عقد اخوت میان مؤمنین بهره گرفتند. در واقع، بر این اساس، اسلام به مثابه ملاط و پرکننده شکافهای اجتماعی نقشآفرینی میکند. حضرت امام قدس سره نیز در انقلاب، نقش مؤثر اسلام در وحدت کلمه میان مردم و دستیابی به پیروزی را تجربه کرده بودند؛ از اینرو در مراحل تأسیس و تثبیت نظام جمهوری اسلامی و دفاع مقدس به این حبل متین تمسک جستند و این اعتصام به اسلام را بهروشنی میتوانیم در برهههای مختلف و فراز ونشیبهای نظام جمهوری اسلامی مشاهده کنیم.

استاد مطهرى که از شاگردان برجسته امام بودند، نیز بر نقش ایدئولوژی در وحدت یک نظام و جامعه تأکید دارند و معتقدند: «ایدئولوژى نیاز بشر اجتماعى است که بهعنوان یک عامل وحدتبخش بهمراتب کارآمدتر، ماندگارتر و فراگیرتر از عوامل خونى ـ نژادى و ملى بوده است.»(4)

میتوان گفت که رویکرد حضرت امام قدس سره در خصوص مسئله وحدت ملی، رویکرد وحدت در عین کثرت بود. ایشان با اذعان و تأکید بر وجود تکثر در جامعه، میفرمایند: «البته دو تفکر هست باید هم باشد؛ دو رأی هست و باید هم باشد؛ سلیقههای مختلف باید باشد؛ لکن سلیقههای مختلف اسباب این نمیشود که انسانها با هم خوب نباشد [رفتار نکنند]... اگر در یک ملتی اختلاف سلیقه نباشد، این ناقص است... اختلاف باید باشد؛ اختلاف سلیقه، اختلاف رأی، مباحثه، جار و جنجال اینها باید باشد؛ لکن نتیجه این نباشد که ما دو دسته بشویم دشمن هم. باید دو دسته باشیم؛ در عین حالیکه اختلاف داریم، دوست هم باشیم».(5)

پساز انقلاب، شاهد فعّال شدن نیروهای گریز از مرکز و برهمزننده انسجام و وحدتملی در مناطق مختلف کشور بودیم. این نیروها با ابتنای بر شکافهای قومی و مذهبی، در پی تجزیهطلبی بودند. حضرت امام قدس سره در مقابله با این جریانها بر هویت مشترک مردم ایران؛ یعنی اسلام تأکید میکردند؛ برای مثال پساز آنکه اعضای حزب خلق مسلمان در آذربایجان و قم آشوب به پا کردند و علیه نظام نوپای اسلامی دست به اقداماتی زدند، حضرت امام قدس سره در پیام و بیاناتی به نقش اسلام در همبستگی میان اقوام مختلف ایرانی پرداخته و انسجام و وحدت ملی را در سایه اسلام امکانپذیر دانستند: «آذربایجان با ملت ایران یکی است و ملت آذربایجان و ملت ایران، دو تا نیست؛ همه یکی هستند. اسلام به همه ما حق دارد. ما باید حق اسلام را ادا کنیم. ادا کردن حق اسلام به این است که تفرقه در بین خودمان نباشد. آنهایی که میخواهند ایجاد تفرقه کنند، از خود برانید. توطئههایی که از شرق و غرب در ایران دارد نضج میگیرد، نگذارید که نضج بگیرد. اهالی آذربایجان نگذارند، اختلاف در میان ملت حاصل بشود... اسلام بین همه افراد مسلمین را عقد اخوت بسته است. مؤمنین را برادر خوانده است. شما برادرها پشتیبان هم باشید. نکند که اعدای اسلام بخواهند، با طریقهای مختلف تفرقه بیفکنند بین شماها و دیگران.»(6)

تأسی حضرت امام قدس سره به سیره پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در اتحاد میان مسلمانان و رد قومیتگرایی و نژادپرستی در غائله کردستان و جنگ داخلی که نیروهای ضدانقلاب با ادعای دفاع از حقوق قومیت کُرد به راه انداخته بودند، بهخوبی دیده میشود. ایشان به مردم کردستان توصیه مینمودند که فریب گروههای تفرقهافکنی که شعار نژادپرستی را مطرح میکنند، نخورند؛ زیرا در اسلام همه نژادها و همه مسلمانان با هر زبانی که داشته باشند، برادر و برابرند و اسلام با نژادپرستی مخالف است. حضرت امام قدس سره میفرمایند: «اهالی کردستان و دیگرانی که در آن نواحی هستند، گول این گروهکها [حزب دموکرات و گروهک کومله] را نخورید. اینها نغمهای بلند کردند، برخلاف قرآن مجید و برخلاف اسلام. نغمه نژادپرستی، طرح اینکه کُرد، لر، فارس اینها باید از هم جدا باشند و هر یک مستقلاً برای خود چیزی داشته باشند. این آن [چیزی] است که اسلام آمده است که بردارد از میان این دیوارها را. اسلام آمده و توحید همقدم «لا اله الاالله» است که خراب کند و همه شما و همه ما و همه مسلمین در تحت لوای [اسلام و قرآن] باشیم و همنفس باشیم و اسلام را به پیش ببریم.»(7)

اصولاً حضرت امام قدس سره اسلام را منشأ همه ارزشها و مفاهیمی میدانستند که بهعنوان آمال و آرمان انقلاب مطرح بودند، مانند استقلال، آزادی، عدالت، برابری و وحدت. برای مثال در خصوص رعایت حقوق اقلیتهای مذهبی و قومی در ایران، بر نقش اسلام در تأمین این حقوق چنین تأکید میکنند: «اقلیتهای مذهبی حقوقشان رعایت میشود. اسلام برای آنها احترام قائل است؛ برای همه اقشار احترام قائل است. کردها و سایر دستجاتی که هستند و زبانهای مختلف دارند، اینها همه برادرهای ما هستند و ما با آنها هستیم و آنها با ما هستند و همه اهل یک ملت و اهل یک مذهب هستیم و من امیدوارم که در بعض جاهای مختلفی که در ایران بعض عناصر مفسدهجو رفتند و آنجا تبلیغات سوء میکنند و مردم بیچاره را وادار میکنند به اینکه شلوغ کنند و برادرکشی کنند، خود مردم بیدار بشوند و نگذارند، این خائنان این کارها را آنجا بکنند. ما همه برادر هستیم. ما با اهلسنت برادر هستیم و ما نباید... آقایی کنیم، نباید حقوق بعضیها را ملاحظه نکنیم. ما در حقوق علیالسواء هستیم و قانون هم که انشاءالله بعد به تصویب ملت میخواهد برسد، همه اقشار حقوقشان ملاحظه شده است و اقلیتهای مذهبی، نسوان و دیگر اقشار، همه حقوقشان ملاحظه شده است و هیچ فرقی مابین گروه و گروهی دیگر در اسلام نیست.»(8)

حضرت امام قدس سره از حفظ حقوق اقلیتهای دینی در سایه اسلام سخن گفته و میفرماید: «همه اقلیتها [ی دینی] مطمئن باشند که اسلام با اقلیتها همیشه بهطور انسانی، بهطور عدالت رفتار کرده است و همه در رفاه هستند و اینها هم مثل سایر اقلیتها، جزئی از ملت ما هستند و ما و آنها با هم در این مملکت زندگی میکنیم. انشاءالله رفاه همه حاصل خواهد شد و رمز این پیروزی که وحدت کلمه است، باید حفظ بشود. ما در محل خودمان، شما در محل خودتان، سایر طبقات همینطور... شما هم که زرتشتیها هستید و همیشه خدمتگزار این ملت و این مملکت بودید، باید به کار خودتان ادامه بدهید و وحدت کلمه را حفظ کنید.»(9)

از مسایل مهم در وحدت ملی که مورد عنایت حضرت امام قدس سره بود، انسجام میان جریانهای مختلف سیاسی در نظام جمهوری اسلامی و همچنین حوزه و دانشگاه بهعنوان دو مغز متفکر جامعه است. موضعگیری امام خمینی قدس سره در اختلافات سیاسی که در سالهای 57 تا 60 و نیز میان نیروهای انقلابی در دهه 60 رخ داد، بیانگر اهتمام ایشان بر حفظ وحدت در جامعه بهعنوان مقدمه حفظ نظام اسلامی است. همچنین تأکیدات بسیاری بر حفظ وحدت میان حوزه و دانشگاه بهخاطر نقش بارزشان در ایجاد وحدت در جامعه داشتند. اساساً به نقش قدرتها در ایجاد اختلاف میان حوزه و دانشگاه مدام تأکید داشتند. ایشان در این خصوص میفرمایند: «این مصیبتهایى که الآن ما مى‏کشیم و کشیدیم، براى این بوده است که ما از هم جدا بودیم. ما و شما در یک مجمعى با هم صحبت نکردیم که ببینیم ما چه مى‏گوییم و شما چه مى‏گویید.»(10)

امام قدس سره در بیان توطئه اختلاف میان دانشگاه و حوزه میفرمایند: «به ما مى‏آمدند، اینطورى تزریق مى‏کردند که اینها یک دسته بى‏دین و ریشتراش و فُکلى[اند]. به شما مى‏آمدند، از آن طرف مى‏گفتند: اینها یک دسته انگلیسى‏اند. اینها، همان عمال انگلیسى[اند]. مى‏آمدند و مى‏گفتند: آخوندها، این آخوندها انگلیسى‏اند. انگلیسى‏ها این حوزه‏ها را درست کردند. من خودم با گوشم شنیدم، گفت: انگلیسى‏ها نجف و قم را درست کردند که ما را نگذارند، ترقى بکنیم. نقشه این بود که وحدت کلمه‏اى که امکان داشت بین این دو قشر متفکر پیش بیاید، نگذارند.»(11)

در این راستا ایشان در وصیتنامه الهی ـ سیاسیشان به ضرورت وحدت میان حوزه و دانشگاه اشاره داشته و میفرماید: «توصیه اینجانب آن است که نسل حاضر و آینده غفلت نکنند و دانشگاهیان و جوانان برومند عزیز، هرچه بیشتر با روحانیان و طلاب علوم اسلامى پیوند دوستى و تفاهم را محکمتر و استوارتر سازند و از نقشه‏ها و توطئه‏هاى دشمن غدار غافل نباشند و به مجرد آنکه فرد یا افرادى را دیدند که با گفتار و رفتار خود در صدد است؛ بذر نفاق بین آنان افکند، او را ارشاد و نصیحت نمایند و اگر تأثیر نکرد، از او روگردان شوند و او را به انزوا کشانند و نگذارند توطئه ریشه دواند.»(12)

در جمعبندی از نگاه امام قدس سره میتوان گفت که ایشان اسلام و تمسک و اعتصام به اسلام و تعالیم الهی آن را از اسباب اساسی و مهم وحدت در جامعه و نظام اسلامی میدانستند و همه بیانات و بیانیههای ایشان بر این امر دلالت دارند. در واقع ایشان به تکثر گروهها، جریانها، قومیتها و اقلیتهای دینی و مذهبی در سایه آسمانی اسلام معتقدند که اسلام برای همه آنها سعادت، استقلال و آزادی به ارمغان میآورد.

...............................................................................

• پینوشتها

1ـ صحیفه امام/ج13/ص209؛ 2ـ صحیفه امام/ج10/ص124؛ 3ـ همان/ج13/ص 209؛ 4ـ مرتضى مطهرى، مقدمهاى بر جهانبینى اسلامى/ص41 ـ 53؛ 5ـ صحیفه امام/ج21/ص47؛ 6ـ همان /ج11/ص40؛ 7ـ همان /ج17/ص109؛ 8ـ همان/ج13/ص209؛ 9ـ همان/ج6/ص192؛ 10ـ همان/ج6/ص238؛ 11ـ همان/ج12/ص24؛ 12ـ همان/ج21/ص414

 

 

 

Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA


خروج




يکشنبه ٢٧ مرداد ١٣٩٨
جستجوی وب
کانال تلگرام
با افق حوزه به روز باشید
با
کانال تلگرام