*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی >  ویژه‌نامه‌ها > جهاد اقتصادی 


جهاد اقتصادی شماره خبر: ٤٠٠٤٢٧ ١٥:٣٩ - 1397/03/06   گفت‌وگو با حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر مهدی ابوطالبیعالمان شیعه  و صیانت از سرمایه‌های ملی ارسال به دوست نسخه چاپي


گفت‌وگو با حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر مهدی ابوطالبیعالمان شیعه و صیانت از سرمایه‌های ملی

گفت‌وگو با حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر مهدی ابوطالبی


گفت‌وگو با حجت‌الاسلام‌ والمسلمین دکتر مهدی ابوطالبی عضو هیئت علمی و دبیر گروه تاریخ اندیشه معاصر مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی‌ قدس سره تاکنون به دلایل مختلف به فعالیت علمای شیعه در عرصه‌های گوناگون به‌ویژه عرصه اقتصادی کمتر توجه شده است و اطلاعات کمتری در این زمینه وجود دارد؛ اما در دوره هجوم نظامی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی غرب به کشور، در تاریخ معاصر ایران مدارک در خور توجهی وجود دارد که از نقش مؤثر علمای شیعه در مقابله با این تهاجم حکایت می‌کند...

گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین دکتر مهدی ابوطالبی

عضو هیئت علمی و دبیر گروه تاریخ اندیشه معاصر مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره

تاکنون به دلایل مختلف به فعالیت علمای شیعه در عرصههای گوناگون بهویژه عرصه اقتصادی کمتر توجه شده است و اطلاعات کمتری در این زمینه وجود دارد؛ اما در دوره هجوم نظامی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی غرب به کشور، در تاریخ معاصر ایران مدارک در خور توجهی وجود دارد که از نقش مؤثر علمای شیعه در مقابله با این تهاجم حکایت میکند.

عالمان شیعه برخوردار از منزلت اجتماعی بالا در جامعه ایران، بر اساس مبانی و اصول دینی خاص و با تکیه بر سرمایه اجتماعی عظیم توده مردم، از سرمایههای ملی ایران حفاظت کردهاند. حجتالاسلام والمسلمین ابوطالبی در این گفتوگو بر خلاف برخی تصورات غربگرا، گوشههایی از اقدامات بسیار مؤثر عالمان شیعه در جلوگیری از حضور و استیلای استعمارگران و حفاظت از منابع و سرمایههای ملی ایران را حکایت میکند:

حمایت از کالای ایرانی از سوی علما چه پیشینه تاریخی دارد؟

حمایت از کالاهای داخلی با بحث اقتصاد مقاومتی و مبادلات تجاری با بیرون از مرزها مرتبط میشود؛ حمایت از کالای داخلی در برابر کالای خارجی و اقتصاد بیرونی است. مراودات ما با دیگر کشورها، بهصورت اقتصادی و سیاسی است و سابقهای دیرینه دارد و حداقل 200 سال است که ما مورد تهاجم دیگر کشورها هستیم و فشارهای اقتصادی و سیاسی از سوی کشورهای استعماری به کشور ما و دیگر کشورهای اسلامی و بهتعبیر خودشان جهان سوم وارد میشود. این بحث از دوره قاجاریه و بهخصوص نهضت تنباکو وجود داشته و حرکاتی از سوی علما برای تحریم کالاهای خارجی و حمایت از کالاهای داخلی آغاز شده است. این حرکت، با بیانیهها و اعلامیههای علما در مضرات استفاده از کالای خارجی و فواید استفاده از کالای داخلی بهاشکال مختلف مطرح و نقدهایی از سوی علما در مضرات استفاده از کالای خارجی و فواید استفاده از کالای داخلی بر آنها وارد شده است.

بر اساس گزارشهای تاریخی اقدامات عملی خاصی نیز در آن برهه صورت گرفته است و در بیانیهها و اعلامیهها بحثهای مختلفی در این زمینه مطرح شده است.

نحوه ورود علما در این مسائل چگونه بود و با چه اصول و معیارهایی با ورود کالای خارجی مقابله میکردند؟

الف) ضرورت استقلال اقتصادی مسلمین: نحوه ورود علما در این مسائل گاهی از باب حفظ استقلال اقتصادی بوده است و بر اساس این دیدگاه، معتقد بودند که ما توان اقتصادی خودمان را بالا ببریم تا استقلال خود را از دست ندهیم. علما بحثهایی دارند مبنی بر اینکه استفاده از کالاهای خارجی باعث میشود تا ثروت ملی ما خارج شده و به سمت بیگانگان برود و از سویی استفاده از کالای داخلی باعث میشود، کارخانجات ما رونق پیدا کنند و پولی که مردم برای خرید کالا استفاده میکنند، در داخل کشور هزینه بشود.

این مسئله، مسئله بسیار مهمی در عرصه مسائل اقتصادی یک کشور است و اگر این کار خوب شکل بگیرد و کارخانجات و صنایع ما تقویت شوند؛ حتی میتوانند باعث جذب ثروتهای خارجی شوند. بحث کاهش ثروت ملی و خروج آن از مسائلی است که در بیانیه علما مطرح شده است.

ب) حرمت تقویت اقتصادی نظام سلطه: اگر ما از کالاهای خارجی استفاده کنیم، عملاً کارخانجات و صنایع کشورهای خارجی را تقویت میکنیم و این امر باعث تقویت و رشد اقتصادی آنها و تضعیف اقتصادی ما میشود و رشد اقتصادی آنها میتواند باعث سلطه آنها بر ما بشود.

 ج) اصل عزت مسلمین: استفاده از کالاهای داخلی و عدم استفاده از کالاهای خارجی، باعث نفی احساس ذلت و حقارت و التماس و احتیاج به خارج از کشور است؛ یعنی استفاده از کالاهای داخلی باعث میشود وابستگی، ذلت و التماس به بیگانه برای وارد کردن کالاهای خارجی از بین برود؛ لذا در آیاتی بیان شده است که «وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنین‏» (منافقون/8) عزت خود را از کفار نگیرید؛ عزت را باید از خدا و رسول گرفت و عزت متعلق به مؤمنین است؛ همچنین آیه نفی سلطه کفار «وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرینَ عَلَى الْمُؤْمِنینَ سَبیلاً»؛ (نساء/141) آیاتی است که علما به آنها استناد کردهاند که بر طبق این آیات ما نباید کاری کنیم که عزت ما خدشهدار شود و یکی از کارهایی که میتواند عزت ما را خدشهدار کند، احتیاج اقتصادی ما به بیگانه است و اگر از کالاهای داخلی استفاده کنیم، ذلت وابستگی و احتیاج از بین میرود و باعث عزت ما میشود.

از باب نمونه در مسئله استفاده از پارچه و پوشاک داخلی، آیتالله آخوند ملامحمدکاظم خراسانی از بزرگان و شخصیتهای اصلی مملکت خواست، با دور انداختن لباس ذلت و بر تن کردن لباس عزت، به رواج منسوجات اسلامیه بپردازند تا از این طریق هم حکومت تقویت شود و هم مسلمین و عامه مردم به رفاه برسند. این تدابیر اقتصادی علمای گذشته است؛ البته گاهی مسئله بُعد سیاسی پیدا کرده است؛ مثلاً در زمانی که روسها بخشهایی از ایران را اشغال کرده بودند، علما و تجار اصفهان بیانیه دادند که ما بهدلیل اینکه روسها ایران را اشغال کردهاند، دیگر با بانکهای روسی کار نمیکنیم و از کالاهای روسی استفاده نمیکنیم و تا زمانی که روسها از خاک ایران بیرون نروند، این تحریم و عدم ارتباط باقی است.

د) اصل حرمت تشبه به کفار:

 گاهی هم مباحث استفاده از کالاهای داخلی بعد فرهنگی داشته است که در بیانیه علما دیده میشود، ما در فقه، اصلی بهنام اصل حرمت تشبه به کفار داریم و همه علما معتقدند، تشبه به کفار حرام است. تشبه به کفار یعنی اینکه لباس و پوشش و رفتار ما بهگونهای باشد که با دیدن ما این تلقی بهوجود بیاید که کافر هستیم. اگر امروز مدل مویی مخصوص شیطانپرستان باشد و معروف باشد و هر کس از این مدل مو استفاده کند، این تلقی بهوجود بیاید که او شیطانپرست است یا اگر روزی بیحجابی علامت بیدینی باشد که لزوماً این مسئله امروزه وجود ندارد، این مسائل میتواند از باب تشبه به کفار حرام باشد.

همچنین اگر وسایلی را که فقط کفار استفاده میکنند و استفاده ما از آن وسایل باعث شود که بگویند او کافر است، استفاده از آن کالا حرمت پیدا میکند؛ لذا از باب عدم تشبه به کفار گفتهاند: ممکن است، استفاده از برخی از کالاهای خارجی علامت و دلیل تشبه به کفار باشد؛ لذا در روایات وارد شده است که: خداوند به پیامبری از پیامبرانش وحی فرمود: به مؤمنان بگو که لباس دشمنان مرا نپوشید و طعام دشمنان مرا نخورید و راههای دشمنان مرا نپیمایید وگرنه در زمره دشمنان من بهشمار خواهید رفت.

لذا علما از باب پرهیز از تشبه به کفار گفتهاند: اگر پوشاک خارجی موجب تشبه به کفار باشد، استفاده از آن قطعاً حرام است و از باب احتیاط بهتر است، از کالای داخلی استفاده کنیم تا این شبهه پیش نیاید.

همراهی بازار و مراجع در این عرصه چگونه بوده است؟

گاهی خود بازار شروعکننده مقابله با کالاهای خارجی بوده است و بازار به این نتیجه رسیده بود که اگر این کار را انجام بدهد، به نفع کشور است و تجار اعلامیه میدادند و علما هم حمایت میکردند و گاهی بر عکس بود؛ یعنی علما بیانیه میدادند و بازار حمایت میکرد.

این رابطه در عصر کنونی چگونه است؟

در گذشته به دلایل مختلف ارتباط بازار و علما بیشتر بوده است و امروزه در فضای مدرنیته و سیستمهای جدید اقتصادی، مسائلی بهوجود آمده است که این رابطه کمرنگ شده است و با توجه به جایگزین شدن شیوههای مدرن اقتصادی نسبت به شیوههای سنتی، بسیاری از بازاریها به ابعاد شرعی مبادلات توجه ندارند و این رابطه قدری ضعیف شده است؛ اما این ارتباط از قدیم وجود داشته است و چون بازاریان متدین و متشرع بودند و برای وجوهاتشان به علما مراجعه میکردند، این بحثها مطرح بوده است.

آیا علما به بعد معنوی و اخلاقی استفاده از کالای خارجی نیز توجه کردهاند؟

بله، مثلاً مرحوم محدث نوری یا میرزا خلیل تهرانی این بحث را دارند که کالایی که توسط یک فرد بیدین و بیاعتقاد به خدا و مشرک یا شخص فاسد شرابخوار تولید شده و به دست شما رسیده است، اگر آن محصول خوراکی از جنبه طهارت ظاهری محل اشکال است و چون رطوبت منتقل میشود، این خوراک نجس و حرام خواهد بود. یا اگر کالایی را تولید میکند که رطوبت به آن منتقل بشود، قطعاً کالا نجس خواهد بود؛ اما عمده بحث ایشان در بحث طهارت معنوی است؛ چراکه لباسی را که شخص مؤمن دوخته است، آثار معنوی خاص خودش دارد زیرا ممکن است که در حین دوخت لباس مشغول ذکر بوده باشد تا اینکه این لباس را یک کافر شرابخوار فاسد دوخته باشد؛ لذا در بیانیه علمای گذشته آمده است که یکی از دلایلی که دعای مردم مستجاب نمیشود، میتواند این باشد که اثر معنوی خبث باطنی فرد کافر شرابخوار بر عدم اجابت دعای شما اثر میگذارد؛ مثل لقمه حرام که اثر میگذارد، کالاهایی هم که توسط افراد کافر تولید شده است، میتواند آثار منفی روی فردی بگذارد که از آن استفاده میکند. اینها وجوه مختلف بیانیههای علماست که برای حفظ عزت مؤمنین و برای استقلال اقتصادی یا رشد اقتصادی بیان شدهاند.

آیا تمامی بیانیههای علما در حمایت از کالای داخلی در جایی مدون شده است و از نظر آماری این بیانیهها چه تعداد هستند؟

تمام این بیانیههای اقتصادی جمعآوری نشده است؛ البته در کتاب مکتوبات سیاسی اجتماعی علمای شیعه در دوران قاجار نوشته دکتر محمدحسن رجبی دوانی این بیانیهها وجود دارد و ایشان در این کتاب سعی کردهاند، تمام اعلامیهها و بیانیهها را جمعآوری کنند که البته بخشی از این اعلامیهها سیاسی، بخشی فرهنگی و بخش دیگری نیز اقتصادی است؛ البته دستهبندی نشدهاند و من در کتاب «عالمان شیعه و صیانت از سرمایههای ملی» سعی کردهام، چکیدهای از تصاویر این اعلامیهها را بیاوریم.

آیا علما در حمایت از کالای ایرانی اقدام عملی و ایجابی هم داشتند یا صرفاً بهنحو سلبی و نهی از استفاده از کالاهای خارجی دعوت میکردند؟

در بعد عملی دو نوع عملکرد از علما قابل مشاهده است: یکی از اقدامات عملی علما اعلامیه مشهوری است که حدود دوازده نفر از علمای اصفهان امضا کردند و بر اساس آن اعلام کردند: ما ملتزم میشویم که از این به بعد لباسمان را از پارچه ایرانی استفاده کنیم و بر میتی که کفن او پارچه غیرایرانی باشد، نماز نمیخوانیم و اوراق و اسنادی را که کاغذ غیرایرانی داشته باشد، ممهور نمیکنیم و در باب قناعت و سادهزیستی ذکر کردند که در مهمانیها فقط یک نوع غذا استفاده میکنیم و اگر کسی ما را دعوت میکند باید همینطور باشد و الا نمیپذیریم. خیلی از بزرگان مانند آیتالله شهید مدرس بودهاند که عملاً به این سیره ملتزم بودهاند که تنها از کرباس ایرانی استفاده میکرد و یا در مورد مرحوم آیتالله مرعشی نجفی میگویند که حتی از دکمه خارجی در لباسشان استفاده نکردند. کارهای خاصی هم بهطور جدی انجام شده است مانند تأسیس شرکت اسلامیه که ابتدا علمای اصفهان مانند مرحوم آقا نجفی و آقا نورالله اصفهانی تجار و بازاریهای اصفهان را تشویق میکنند که شرکت اسلامی ایجاد کنند و در اساسنامه آن ذکر میکنند که ما یک شرکت اسلامی ایجاد کردهایم که ملت ما برای کار به کشورهای خارجی نروند و سرمایه ما از کشور خارج نشود و رشد اقتصادی داخلی داشته باشیم و محتاج بیگانه نباشیم و شروع کار این شرکت با نساجی بوده است؛ چراکه در آن زمان حدود هشتاد درصد واردات ایران پارچه بوده است و برایشان خیلی مهم بوده است که در پارچه متکی به تولید داخل باشند. این شرکت رونق خوبی پیدا میکند و در بسیاری از شهرهای دنیا مانند لندن، پاریس، مسکو، دهلی، قاهره و استانبول و حتی در آفریقا شعبههایی ایجاد میکنند و مسئول شعب مختلف هم مشخص هستند؛ بهطوری که صدای انگلیسیها بلند میشود که اگر وضعیت به این صورت باشد، منافع اقتصادی ما به خطر میافتد و بهخصوص انگلیسیها در کار این شرکت اخلال ایجاد میکنند و بعدها که کار این شرکت دچار افول شد، یکی از دلایل این افول مداخلات خارجی از طرف کشورهای بیگانه بود؛ اما این شرکت در زمان خودش رشد خوبی داشت و مردم از آن استقبال کردند و علما اعلام کردند که از پارچههای این شرکت برای مدارس و نیروهای نظامی استفاده کنید که اینها نمونهای از کارهای عملی علما در آن عصر بوده است.

 لذا علما در عرصه حمایت از کالای ایرانی ابتدا خودشان ملتزم شدند که از کالاهای داخلی استفاده کنند و این التزام عملی و شروع از خودشان خیلی مهم است و حتی در بیانیههایشان دارند که شاه و درباریان و نخبگان سیاسی و فرهنگی باید از خودشان شروع کنند تا ملت هم از آنها یاد بگیرند و این کار را انجام بدهند. مرحوم شیخ اسماعیل محلاتی به نمایندگان مجلس توصیه میکند که اول خودشان ملتزم بشوند و بعد شروع به قانونگذاری کنند و خودشان اقدامات عملی را آغاز کنند و این مسائل از باب فرهنگی است.

در حال حاضر نقش حوزه و علما در حمایت از کالای ایرانی چیست؟

در حال حاضر جا دارد که روحانیت و علما وارد این عرصه شوند و مانند علمای گذشته با صدور بیانیه و اعلامیه جریانسازی بکنند و روحانیت نیز خود را ملتزم به استفاده از کالاهای ایرانی نماید و این مطلب را نیز اعلام کند و در سطوح دیگر شخصیتها و نهادهایی که بهنوعی مرجعیت اجتماعی یا سیاسی و فرهنگی دارند نیز، اعلامیه بدهند که ما ملزم به استفاده از کالای داخلی هستیم و اگر مردم این اتفاق نظر را ببینند، بسیار تأثیرگذار است.

Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA


خروج




جمعه ٢٢ آذر ١٣٩٨
جستجوی وب
کانال تلگرام
با افق حوزه به روز باشید
با
کانال تلگرام