*به پایگاه هفته نامه خبری حوزه (افق حوزه) خوش آمديد* اَللّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلى آبائِهِ في هذِهِ السّاعَةِ وَفي كُلِّ ساعَةٍ وَلِيّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَليلاً وَعَيْناً حَتّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فيها طَويلا
منو اصلی
نام :   
ایمیل :   
اخبار

سایت مقام معظم رهبری

خبرگزاری حوزه نیوز

مدیریت حوزه علیمه قم

صفحه اصلی > نمایش اخبار 


گروه خبری: مصاحبه, اخبار افق  | تاریخ:1396/11/24 | ساعت:٠٩:١٦ | شماره خبر:٣٩٧٨٨٤ |  


     گفت‌وگو با حجت‌اسلام والمسلمین رضایی‌مهر رئیس مرکز مطالعات و پاسخ‌گویی به شبهات حوزه‌های علمیهنوآوری در پژوهش ، ضرورت امروز فضیلت فردا

نوآوری در پژوهش ، ضرورت امروز فضیلت فردا

  نوآوری در پژوهش مسایل علمی، خصوصاً معارف دینی، نیاز امروز همه جوامع اسلامی است که ضرورت پرداختن به آن در سده‌های اخیر بیش از هر زمان دیگر محسوس و ملموس است. این ضرورت با تأکید رهبر معظم انقلاب نسبت به عملیاتی کردن نوآوری و شکوفایی در عرصه‌های مختلف علمی و نامگذاری سال 1387 به سال نوآوری و شکوفایی، شکل جدی به خود گرفت و موضوعی برای مطالعه و نظریه‌پردازی اندیشمندان در راستای عملیاتی کردن این مهم گردید. همین امر در واقع موجبات گفت‌وگوی ما با رئیس مرکز مطالعات و پاسخ‌گویی به شبهات حوزه‌های علمیه... 

  


نوآوری در پژوهش مسایل علمی، خصوصاً معارف دینی، نیاز امروز همه جوامع اسلامی است که ضرورت پرداختن به آن در سده‌های اخیر

بیش از هر زمان دیگر محسوس و ملموس است. این ضرورت با تأکید رهبر معظم انقلاب نسبت به عملیاتی کردن نوآوری و شکوفایی

در عرصه‌های مختلف علمی و نامگذاری سال 1387 به سال نوآوری و شکوفایی، شکل جدی به خود گرفت و موضوعی

برای مطالعه و نظریه‌پردازی اندیشمندان در راستای عملیاتی کردن این مهم گردید.

همین امر در واقع موجبات گفت‌وگوی ما با رئیس مرکز مطالعات و پاسخ‌گویی به شبهات حوزه‌های علمیه

حجت‌الاسلام والمسلمین استاد حسن رضایی‌مهر را فراهم نمود، تا بدین‌وسیله سؤالات خود را در خصوص مباحث پژوهشی از ایشان بپرسیم.

▪ با توجه به اینکه تولید علم و نوآوری به‌عنوان نیاز مهم امروز جهان اسلام و ایران اسلامی، متوقف بر پژوهش و مطالعات پژوهش‌محور است، به‌عنوان اولین سؤال بفرمایید که در این میان، درک جایگاه و ضرورت پژوهش چقدر در تولید علم تأثیرگذار است؟

بازشناسی جایگاه و اهمیت پژوهش یک بحث کلیدی است. این که پژوهش چیست؟ و چه علل وعواملی باعث شده تا اهمیت، بلکه ضرورت پیدا کند؟ از مباحثی است که بررسی آن‌ها در راستای ارتقای پژوهش و نوآوری‌های پژوهشی، لازم و غیرقابل انکار است. این که گفته می‌شود مسئله پژوهش اهمیت و بلکه ضرورت دارد، بدان جهت است که ضرورت و اضطرار به لحاظ ماهوی و کارکردی فوق اهمیت است، ممکن است مسئله‌ای مهم باشد، اما به حد اضطرار نرسیده باشد، ما اگر از نوآوری و تولید علم بحث می‌کنیم، رکن رکین آن پژوهش است. نوآوری و تولید علم بدون مطالعات پژوهش محور و نیز نظریه‌پردازی و آزاداندیشی بدون اقدام به پژوهش محال است و اگر هم کاری انجام شود، سطحی بوده و منشأ تولید علم و مولد نظریه‌ای جدید نخواهد بود. به همین جهت است که تولید علم و جنبش نرم‌افزاری، از سوی مقام معظم رهبری و دیگر بزرگان حوزه اندیشه و علم به کرات مورد تأکید قرار گرفته است.

بنابراین همان‌طور که اشاره شد پژوهش و مطالعات پژوهش محور علاوه بر اهمیت، ضرورت داشته و برای ارتقای علمی جوامع اسلامی، خصوصاً نظام اسلامی ما در حد اضطرار می‌باشد. به همین دلیل بنده در ابتدای صحبت عرض کردم لازم است ضرورت پژوهش، بازشناسی و بازخوانی شود که متأسفانه نگاه ما به این قضیه خیلی زیبا نیست و آن‌طور که لازم است ورود پیدا نکرده‌ایم و ضرورت آن برهانی نشده است.

ما باید بدانیم که اگر به‌دنبال نوآوری علمی، احیای تمدن بزرگ اسلامی و شکوفایی علمی جوامع اسلامی و ایران عزیز هستیم، تنها راه آن توجه و نگاه خاص به پژوهش و مطالعات پژوهش محور است و لذا به نظر حقیر اگر از تولید علم و نوآوری در مراکز علم و دانش در حوزه و دانشگاه بحث می‌شود مسیر آن پژوهش است که نقش نظام صحیح آموزشی در آن، اساسی و غیرقابل انکار است.

▪حال که بحث از نوآوری به میان آمد لطفاً بفرمایید که چه مفهومی از نوآوری در مطلق علوم و نیز در حوزه دین و علوم دینی مراد است؟

به نکته خوب و مهمی اشاره شد، اساساً نوآوری از نظر لغت، بار معنایی خاصی دارد که از آن به ابداع و چیز تازه و نوآوردن تعبیر می‌شود و می‌گویند فلان امر مثلاً بدیع و تازه است. بر این اساس با توجه به معنای لغوی، به مطلق اموری که تازه بوده و سابقه نداشته باشد، ابداع و نوآوری اطلاق می‌گردد.

اما مطلوبیت ابداع و منطقی بودن و نبودن آن، امر دیگری است؛ بدین معنا که نوآوری باید مقبولیت منطقی و عقلی داشته باشد و این مسئله باید نسبت به همه حوزه‌های علمی و معرفتی در نظر گرفته شود، مثلاً در حوزه دین و معارف دینی اگر چه بدعت به معنای عام کلمه نوعی ابداع و نوآوری می‌تواند باشد، اما چنین نوآوری و ابداعی در حوزه دین ممنوع است.

▪ وجه تمایز بدعت و ابداع در حوزه دین و معارف دین چیست و آیا می‌توان برای سایر علوم نیز چنین وجه امتیازی را قائل شد؟

ببینید، در فرهنگ دینی، نوآوری به سه صورت می‌تواند محقق گردد: اول آن‌که انسان اقدام به آوردن امر جدیدی بکند بدون آن‌که آن را به دین نسبت دهد، مانند این همه نوآوری‌ها در صنایع و فنون که در راستای تأمین فوایدی برای انسان انجام می‌گیرد.

دوم آن‌که نوآوری هرچند هیچ‌گونه سابقه‌ای ندارد، اما مبتنی بر یک اصل کلی و ثابت در دین است و با توجه به ابتنائش بر اصل کلی دین، آن را به دین نسبت می‌دهد؛ مانند نوآوری در تجهیزات نظامی برای دفاع از جامه اسلامی که مستند به یک اصل و دستور کلی و ثابت دینی مانند آیه شریفه «واعدوا لهم مااستطعتم من قوه» است و سوم آن‌که این نوآوری در عین اینکه نه بر خود آن در دین تصریح شده و نه مبتنی بر اصل کلی دینی است، اما به دین نسبت داده شود. از میان این سه قسم، فقط قسم اخیر بدعت و ممنوع است، اما دو قسم دیگر، ابداعی هستند که نه تنها با دین و اصول قطعی دین در تعارض نیستند، بلکه مورد تأیید دین نیز می‌باشند. همین مسئله در باب علوم نیز جاری است، یعنی اگر نوآوری به‌گونه‌ای باشد که نه‌تنها از اصول قطعی و عقلانی یک علم نشأت نگرفته باشد، بلکه با آن‌ها متعارض هم باشد و در عین حال به آن علم هم استناد داده شود، چنین ابداعی مردود و غیر قابل قبول است.

ما چه در حوزه دین و چه در علوم مختلف، یک احکام و قواعد ثابتی داریم که به قطعیت دینی و علمی رسیده و از مساعدت حکم عقل نیز برخوردارند که هیچ‌گونه تغییری را بر نمی‌تابند؛ به‌عنوان مثال استحاله اجتماع نقیضین که در همه علوم از آن بهره گرفته می‌شود، قضیه‌ای عقلی و اصل کلی و ثابت است و ابداع در حقیقت این معنا ممنوع و بلکه محال است. در حوزه دین و شرعیات نیز یک سری اصول کلی و ثابت داریم که تحول پذیر نیستند و ادعای نوآوری در آن‌ها از نوع اجتهاد در مقابل نص خواهد بود.

▪ اساساً نوآوری و ابداع در دین مربوط به چه بخش‌هایی است؟

بخش‌های نوآوری در دین مختلف است؛ نوآوری گاهی در نوع بیان و تبلیغ دین و معارف دینی است، گاهی در روش مطالعه و اثبات موضوع مورد تحقیق است و گاهی در مقام عمل و نوع استخراج فروعات از اصول است که این خود بحث مفصلی دارد.

▪ به نظر شما عملیاتی کردن نوآوری فراگیر و مطلوب، متوقف بر چه اموری است؟

 همان طور که همه می‌دانیم تحقق هر امری منوط به تمامیت مقتضیات و عدم موانع است؛ یعنی تا مقتضی برای تحقق امری موجود نباشد و هم‌چنین موانع تحقق آن دفع و رفع نگردد، آن امر محقق نمی‌گردد، اما این نکته‌ای که شما مطرح کردید در واقع ناظر به بخش اول یعنی مقتضیات است و می‌توان از بخش دوم به آسیب‌ها نیز تعبیر کرد و ما به برخی از عوامل زمینه‌ساز نوآوری اشاره می‌کنیم:

الف) ایمان و اعتقاد به ضرورت تحقق نوآوری: یکی از عوامل مهم در این خصوص، اعتقاد به ضرورت نوآوری و شکوفایی خلاقیت‌هاست؛ چراکه اگر ضرورت نیاز به این مهم، از یک باور اساسی نشأت نگیرد، شاهد کمترین حرکتی در این جهت نخواهیم بود؛ زیرا در این صورت فعالیت‌های علمی موجود، امری کافی تلقی میگردد و در نتیجه انگیزه‌ای برای اقدام در جهت نوآوری وجود نخواهد داشت. به همین دلیل است که ما باید اول به این باور دست پیدا کنیم که انقلاب علمی، در یک جامعه دینی امری ضروری و لازم است.

ب) آزادی در بیان آراء و اندیشهها: مسلم است که خیزش عمومی در راستای نوآوری، در تضارب آراء ممکن است، و لذا اگر در زمینههای مختلف علمی از سوی اصحاب علم و اندیشه، مشارکتی در تحقیقات و ارائه نتایج و نظرات صورت نگیرد، شاهد ارتقای علمی و نوآوری‌های عالمانه نخواهیم بود. از این روی تضارب آراء در تحقق جنبش تولید علم،‌ امری لازم است، اما لازمتر از آن، ایجاد فرصت مناسب برای بیان نظریات و اندیشههای تولیدی است. وجود آزادیهای مطلوب در این راستا و استقبال از نظریات و نوآوریهای علمی، یکی از علل مهم و زمینه‌ساز تحقق شعار نوآوری و شکوفایی است. ناگفته نماند تضارب آرا و اندیشه‌ها و نوآوری‌های علمی باید در فضای مناسب خود صورت پذیرد و نباید در فضای عمومی مطرح گردد؛ زیرا چه بسا منجر به انحراف در بدنه عمومی جامعه می‌گردد.

ج) استقبال از نقد اندیشه و تقویت قوه انتقادپذیری نخبگان، یکی دیگر از شرایط لازمه برای نوآوری است. هر چند در پیمودن طریق علم، اتکا به قواعد منطقی و عقلانی و نیز اصول موضوعه در هر حوزه علمی، مورد تأکید است و از همین رهگذر است که یک نظریه از حیث ارزیابی به درجه مطلوبی از بیان واقع و پذیرش عمومی میرسد، اما در عین حال تقویت روحیه انتقادپذیری و تحمل نظر مخالف امری مقبول و بلکه لازم است. مهم آن است که در طرح یک نظریه، راه نقد و انتقاد نسبت به معنا و محتوای آن باز باشد و صاحب نظریه، از انتقادهای موجه و مدلل در جهت تکامل و ارتقای کیفی نظریه علمی خویش استقبال نماید. روشن است که در چنین صورتی میتوان شاهد تحقق یکی از زمینه‌های نوآوری بود.

د) از جمله شرایط کیفی در عملیاتی کردن این مهم، مشارکت عمومی نخبگان در عرصه نوآوری علمی است؛ از این روی لازم است هر کس در رشته تخصصی و مورد تحقیق خویش، به تحقیق و تولید اندیشه پردازد.

ه) توجه به ارزش پژوهش و پژوهشگر، یکی از مؤلفه‌های جدی در امر نوآوری است. تهیه ساز و کار تحقیق و پژوهش و اطلاع‌رسانی مناسب در راستای تبیین لزوم زنده بودن تحقیق و پژوهش در جامعه و نیز بزرگداشت پژوهشگران از حیث معنوی و مادی امری غیر قابل انکار است، هر چند متأسفانه شواهد، نه تنها مؤید وضعیت مطلوبی در این خصوص نیست که گویای نوعی بی‌مهری به محقق و پژوهشگر است. بدیهی است چنین بی‌مهری‌ها و رویه‌های نامیمون نه تنها انگیزه پژوهشگر را برای کار بیشتر و دقیق‌تر ارتقا نمی‌دهد، که موجب افول انگیزه و چه بسا در مواردی موجب از بین بردن اصل انگیزه در شخص و وهن تحقیق و پژوهش می‌گردد و معلوم است که چنین رویه نامطلوب، در نقطه مقابل مسئله نوآوری و شکوفایی قرار دارد. به نظر می‌رسد باید یکی از مشغله‌های جدی متصدیان امر و مسئولانی که خود را موظف به تحقق شعار بنیادین و گران سنگ نوآوری و شکوفایی که از طرف رهبر معظم انقلاب اسلامی مطرح شده است، می‌دانند، پیگیری این مهم باشد.

▪ شما در خلال گفت‌وگو به موانع و آسیب‌های موجود در فرایند نوآوری در پژوهش اشاره نمودید، لطفاً در این خصوص توضیحات بیشتر و جامع‌تری بفرمایید.

بله، حوزه پژوهش، باید نوآوری‌هایی داشته باشد، اما همین امر مهم را، آسیب‌هایی تهدید می‌کند که نباید از آن‌ها غافل شد. در این‌جا لازم می‌دانم که به برخی از این آسیب‌ها اشاره کنم:

1. عدم هماهنگی تحقیقات علمی از حیث زمان با رقیبان، یکی از آسیبهای جدی در مسئله پژوهش است. اگر بنای ما بر آن است که در جامعه جهانی حرف نو داشته باشیم، به‌گونهای که نگاه جهان را مجلوب خود کنیم، لذا نه‌تنها نباید از علم روز و جهان اندیشه عقب بمانیم، بلکه باید در موقعیتی بالاتر قرار گرفته و منزلتی فراتر را درک کنیم؛ زیرا در غیر این صورت همیشه سفرهنشین علم دیگران خواهیم بود. متأسفانه این آسیب الآن به‌طور جدی دامنگیر برخی از نظریه‌پردازان ما شده است و میبینیم یک نظریهای که در یکی دو قرن پیش طرح شده و حتی با فاصلهای نه چندان دور، از اعتبار علمی ساقط و رد شده است، تازه مورد استناد و تبلیغ برخی از روشنفکران قرار میگیرد. آنچه نیاز جامعه علمی ماست، برخورداری از علمی است که بتواند با علم روز و تکنولوژی حاکم بر جهان ارتباط برقرار کرده و خود را به مرتبهای از علم و فنآوری و تمدنسازی برساند که هم‌چون دوران شکوفایی تمدن اسلامی، غرب را سفرهنشین علم خویش نماید. بدیهی است که چنین امری، جز با ایجاد مؤلفهها و راهکارهای هماهنگ کردن تولیدات علمی خود با جهان علم و نیز پیشرفت آن‌ها در تشکلات علمی جوامع اسلامی، امکانپذیر نیست.

2. یکی از آسیب‌های پژوهش، موازی کاری است که بارها و بارها این مسئله از سوی بزرگان پژوهش و رهبر معظم انقلاب تذکر داده شده است. موازی کاری، یعنی چندین مرکز و مؤسسه درگیر یک کار علمی و پژوهشی شوند و امروز ضربه‌ای مهلک‌تر از موازی‌کاری در کارهای علمی سراغ نداریم. مسئولین امر لازم است این مسئله را بررسی کنند که امروز درصد موازی کاری در محافل و مراکز و مؤسسات علمی تا چه اندازه است؟ در همین حوزه پاسخ‌گویی به سؤالات و شبهات دینی، بارها گفته‌ایم باید مراکز پاسخگویی ساماندهی بشوند و هر کس هر توانی دارد ارائه دهد، این خیلی عالی است، اما اگر به‌واسطه آفت موازی‌کاری نعمت زمان، فکر و هزینه را صرف پاسخ به سؤال یا شبهه‌ای کنیم که دیگران آن را جواب داده‌اند، آیا این‌ها اتلاف هزینه و وقت و ناسپاسی نعمت‌های الهی نیست؟ متأسفانه موازی کاری در پژوهش‌ها کم نیست، مثلاً در حوزه پاسخ‌گویی به سؤالات دینی، ما بیش از صد مرکز پاسخ‌گویی داریم که البته هر چند حدود نود درصد آن‌ها تعطیل است و فقط اسمی از آن‌ها باقی مانده، اما همان مقدار مراکز فعال نیز هزینه‌های سنگین مالی و غیرمالی دارد که البته حل این مشکل اراده و اقدام جدی را لازم دارد. بر تمامی مسئولین فرهنگی و علمی رده بالا و تأثیرگذار لازم است که این قضیه را سامان بدهند. بهر به نظر می‌رسد که ما در تحقق تولید علم، نیازمند نهضت مبارزه با موازی‌کاری هستیم.

3. از آسیبهای دیگر نوآوری در پژوهش، سطحینگری و شتاب‌زدگی در تحقیقات است. اتکا به مطالب سطحی و تکراری دیگران که صورت کلیشهای به خود گرفته، قطعاً نمیتواند رهآورد نوینی در تحقیقات علمی باشد؛ زیرا گفتههای دیگران را که خودشان گفتهاند، نیازی به اعاده و استفاده کلیشهای از آن‌ها نیست. این سخن بدین معنا نیست که نظریههای گفته شده را باید به دور انداخت و نسبت به آن‌ها توجه و اهتمام نداشت، بلکه مراد آن است که این نظریات آخر علم و پژوهش قلمداد نگردد. بدیهی است که در پارهای از موارد، بیان نظریات دیگران به منظور استفاده و یا نقد و بررسی، امری مطلوب و معقول است و مسلم است که چنین اموری، غیر از سطحینگری در تحقیقات و عدم نوآوری علمی است. آن‌چه مانع تحقق این شعار است، اتکاء مطلق برآوردههای دیگران است، به‌گونهای راه پژوهش برای دیگران منسد گردد که البته این خطر بزرگی است. یکی دیگر از آسیب‌های عرصه پژوهش، سطحی‌نگری در امر پژوهش است. اگر می‌خواهیم از جامعه علمی جهانی عقب نمانیم و برای حوزه بین‌الملل حرفی داشته باشیم، باید در مسیری حرکت کنیم که هر رساله‌ای که نوشته می‌شود، نظریه جدیدی در حوزه مربوط به خودش ارائه بدهد

4. از دیگر آسیبهای فرارو، عدم توجه لازم به پژوهش محوری در قبال آموزش محوری است. در تحقیقات علمی، پژوهش اهمیت تام دارد و رکن تولید علم است. هر چند پژوهش متوقف بر آموزش است، اما آموزش فقط و مقدمه تحقیق و پژوهش و با هدف تولید علم، فرهنگ و تمدن صورت میپذیرد. بنابراین قهراً آموزش نباید محور اصلی و هدف قرار گیرد که اگر چنین باشد، باز شاهد نوعی رکود در عرصههای مختلف علمی خواهیم بود. از این روی توجه به پژوهش محوری، امری لازم در راستای تحقق نوآوری و شکوفایی به‌شمار میآید.

▪ به‌عنوان آخرین سؤال، لطفاً در خصوص مرکز مطالعات و پاسخ‌گویی به شبهات و نوع فعالیت‌های آن توضیحات لازم را بفرمایید.

مرکز مطالعات و پاسخ‌گویی به شبهات یک مرکز پژوهشی و مطالعاتی است که تمام فعالیت ها و فرآورده‌های علمی آن پژوهش محور بوده است و از ابتدای کار در سال 1379 همین مطالعات پژوهشی شبهه محور را محور کار خود قرار داده است. در این مرکز، اگر مطالعه‌ای انجام می‌شود یا پروژه‌ای کلید می‌خورد، یا مقاله یا کتابی تدوین می‌گردد و یا نشست‌های علمی برگزار می‌شود و یا نهضت نرم‌افزاری صورت می‌پذیرد، تمام این‌ها پژوهش محور است و در این فرایند علاوه بر بکارگیری محققین متبحر، ارزیابی‌هایی هم انجام می‌شود؛ یعنی محقق برای تببین یک نظریه، یا نقد یک شبهه از روش‌های علمی بهره می‌گیرد و صرفا به جمع‌آوری مطالبی در پاسخ به آن شبهه اکتفا نمی‌کند. ناقد هم باید آن را به چالش بکشد، به چالش کشیدن یک شبهه نوعی مبارزه است، که ناقد باید قبل از هر نوع پاسخ و نقد، واجد شرایط آن باشد.

در این مرکز، پتانسیل بالایی برای مطالعات پژوهشی و پاسخ به شبهات وجود دارد و فعالیت‌های متعددی هم البته در حد امکانات موجود، انجام شده و می‌شود. پاسخ‌گویی به سؤالات و شبهات با طبقه‌بندی شبهات (بنیادین، عادی و غیر آن‌ها)، تدوین کتاب با محوریت پاسخ‌گویی پژوهش محور به سؤالات و شبهات رایج و مورد ابتلاء، تهیه نرم‌افزارهای مختلف با رویکرد پاسخ‌گویی پژوهش محور، حضور منسجم و مقتدرانه در نمایشگاه‌های مختلف کشوری و بین‌المللی با محوریت پاسخ‌گویی پژوهش محور به مطالبات دینی مخاطبان و برگزاری نشست‌های علمی پژوهشی در سطح کشور، در دانشگاه‌ها و حتی حوزه‌های علمیه در راستای پاسخ‌گویی به شبهات برخی از فعالیت‌های این مرکز است.

Normal 0 false false false EN-US X-NONE FA

 

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 





پنج شنبه ٠٣ خرداد ١٣٩٧
جستجوی وب
کانال تلگرام
کانال تلگرام