پرسش‌های علمی فرهنگی از محضر حضرت آیةاللّه سبحانی (سجده بر تربت (بخش نخست))

سوال: چرا شیعه امامیه، در نماز، بر تربت سجده می‌کند؟

از نظر شریعت مقدس اسلا‌م، سجده فقط برای خدا شایسته و جایز است، و بر غیر او نمی‌توان پیشانی بر زمین سایید، و این سخنی است که همه فقهای اسلا‌م بر آن اتفاق نظر دارند.

اگر اختلا‌فی وجود دارد، به مورد دیگر مربوط می‌شود و آن این که از نظر فقه شیعی فقط می‌توان بر دو چیز سجده کرد:

1. زمین، مانند خاک و سنگ و مانند آن دو.

2. چیزی که از زمین می‌روید، مشروط بر این که پوشیدنی و خوردنی نباشد.

از نظر فقه سنّی، دایره حکم وسیع‌تر است، آنها سجده بر منسوجاتی از پشم و پنبه و مو را جایز می‌دانند، تنها شافعی است که می‌گوید: بر گوشه دستار و اطراف جامه و آستین پیراهن سجده جایز نیست. (1)

اکنون باید دید روایاتی که از پیامبر گرامی صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله در قلمرو گفتار و رفتار وی وارد شده است، کدام یک از دو نظر را تایید می‌کند. مسلماً پیامبر گرامی صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله به حکم قرآن، "اسوه و الگو" است و هیچ فردی نمی‌تواند رای خود را بر گفتار و رفتار او مقدم بدارد.

بررسی احادیث اسلا‌می که در صحاح و سنن وارد شده است، این مطلب را ثابت می‌کند که حکم نهایی سجده‌گاه و به تعبیر فقیهان "ما یصحّ علیه السجود"، در سه مرحله بیان گردیده است.

در مرحله نخست فقط سجده بر زمین تشریع گردیده و سجده بر غیر آن جایز نبود، و هر چه هم یاران پیامبر از گرمی سنگریزه‌های مسجد نبوی شکایت می‌کردند، رسول گرامی صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله به شکایت آنان ترتیب اثر نمی‌داد، و حتی اگر شخصی بر گوشه دستار خود سجده می‌کرد، رسول گرامی صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله آن را زیر پیشانی او می‌کشید و کراراً می‌فرمود: "ترّب!" یعنی صورت خود را خاک‌آلود کن.

به خاطر الزامی بودن سجده بر زمین، یاران رسول خدا صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله برای پرهیز از گرما، سنگریزه‌ها را در دست خود نگاه می‌داشتند تا مقداری خنک شود آنگاه به هنگام فرود برای سجده، بر آنها سجده می‌کردند.

در این مرحله فقط و فقط سجده بر زمین، آن هم به صورت طبیعی جایز بود.

در مرحله دوم، وحی الهی بنابر مصلحت، موضوع را توسعه داد و سجده بر حصیر و بوریا نیز تشریع شد، و همگی می‌دانیم که حصیر و بوریا از روییدنی‌ها است و از این جهت گشایشی در امر سجده پدید آمد.

در مرحله سوم اجازه داده شد که به هنگام ضرورت و ناچاری، مانند گرمای شدید و غیره، بر گوشه دستار و مانند آن سجده کنند، و در غیر ضرورت از سجده کردن بر غیر زمین و روییدنی‌ها بپرهیزند.

این مراحل سه‌گانه تشریع در موضوع سجده است که ما از هر مرحله روایاتی را گزینش می‌کنیم تا روشن شود که فقه شیعی دقیقاً مطابق روایاتی است که محدثان اهل سنت از گفتار و رفتار آن حضرت در مورد سجده در حال نماز نقل کردند.

مرحله نخست: سجده فقط بر زمین

در این مرحله پیامبر گرامی صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله اصرار داشتند که یارانش فقط بر زمین سجده کنند و این مسئله از گفتار و رفتار ایشان کاملا‌ً هویداست، روایات این بخش فزونتر از آن است که در این نوشته بیاید و ما به برخی از آنها بسنده می‌کنیم:

1. زمین، سجده‌گاه و مایه پاکیزگی است

پیامبر گرامی صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله فرمود: "و جعلت لی الارضُ مسجداً و طهوراً" (2): زمین برای من سجده‌گاه و مایه پاکیزگی قرار داده شده است".

مسلماً مقصود از زمین در این حدیث زمین طبیعی است، نه زمین مفروش با فرش و سجاده به گواه این که برای زمین دو ویژگی قایل شده است:

ا: سجده‌گاه است (مسجداً).

ب: و طهور است (مطهر و مایه پاکیزگی).

مسلماً حکم دوم که مایه پاکیزگی است از آن زمین طبیعی است که انسان جنب بر اثر تیمم بر زمین، نوعی طهارت پیدا می‌کند. قرآن در آیه‌ای می‌فرماید:

و ان کنتم جنباً فاطّهروا و ان کنتم مرضی او علی سفر او جاء احد منکم من الغائط او لا‌مستم النساء فلم تجدوا ماء فتیمموا صعیداً طیباً. (3)

"اگر جنب باشید خود را بشویید و (غسل کنید) و اگر بیمار و یا مسافر باشید یا یکی از شما از قضای حاجت بازگشت یا با زنان تماس گرفت و آبی برای غسل و یا وضو نیافتید با خاک پاک تیمم کنید."

آیه به روشنی نشان می‌دهد که دو چیز به ترتیب مایه پاکیزگی است، یکی غسل با آب، دومی تیمم بر خاک.

بنابراین از آنجا که زمین طبیعی دارای چنین ویژگی است، قهراً همان نیز سجده‌گاه پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله و همه مسلمانان است.

احمد بن علی معروف به جصاص (-305 370) در کتابی که پیرامون آیات احکام تالیف کرده آورده است:

"انّ ما جعله من الارض مسجداً هو الذی جعله طهوراً". (4)

"آنچه را که مایه پاکیزگی قرار داده همان را نیز سجده‌گاه معرفی کرده است".

2. خنک کردن سنگریزه‌ها در دست

از آنجا که پیامبر گرامی صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله اصرار بر سجده بر زمین داشت و در فصل گرما سنگریزه‌های مسجد نبوی بر اثر تابش خورشید گرم می‌شدند، یاران پیامبر سنگریزه‌ها را در دست خود نگاه می‌داشتند تا به طور موقت از تابش خورشید جلوگیری کنند و به هنگام سجده کردن، پیشانی بر آنها بگذارند. به عنوان نمونه، جابربن عبداللّه انصاری می‌گوید:

"کنت اصلی مع النبی الظهر فآخذ قبضةً من الحصی، فاجعلها فی کفّی ثم احولّها الی الکف الاخری حتی تبرد، ثم اضعها لجبینی حتی اسجد علیها من شدة الحرّ". (5)

من با پیامبر نماز ظهر را برگزار می‌کردم مشتی از سنگریزه‌ها برمی‌داشتم و آنها را دست به دست می‌کردم تا خنک شوند، سپس زیر پیشانی نهاده بر آنها سجده می‌کردم به خاطر پرهیز از گرمی آنها.

ادامه دارد ...

-------------------

پی‌نوشت‌ها:

1. خلا‌ف شیخ طوسی /1 -357 358، مساله 112، 113 و مدارک دیگر.

2. صحیح بخاری: /1 91، کتاب تیمم، حدیث 2.

3. مائده/ 6.

4. احکام قرآن: /2 389، نشر بیروت.

5. مسند احمد: /3 327، حدیث جابر; سنن بیهقی: /1 439.