پرسش‌های علمی فرهنگی از محضر حضرت آیةاللّه سبحانی (سجده بر تربت (بخش پایانی))

مرحله سوم: جواز سجده بر لباس به هنگام اضطرار

اسلا‌م آیین سهل و آسان است. روزگاری مصلحت ایجاب می‌کرد که پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله به شکایت یاران خود از نظر گرم بودن سجده‌گاه، ترتیب اثر ندهد; ولی بعداً به اذن پروردگار جهان به آنان اجازه داد به هنگام عذر، بر گوشه لباس خود سجده کنند.

بخاری در صحیح خود از انس بن مالک نقل می‌کند، کنا نصلی مع النبی فیضع احدنا طرف الثوب من شدة الحر فاذا لم یستطع احدنا ان یمکن جبهته بسط ثوبه. (1)

به این مضمون روایات متعددی وارد شده و همگی حاکی از آن است که سجده بر گوشه لباس تنها به هنگام ضرورت تجویز شده است و هرگز نمی‌توان در غیر ضرورت بر غیر زمین و یا روییدنی‌ها سجده کرد.

بنابراین هرگاه در برخی روایات، سجده بر گوشه دستار و غیره وارد شده همگی به قرینه روایت پیش، مربوط به صورتی است که عذری در کار باشد.

خوشبختانه در بسیاری از روایات اشاره به اضطرار آمده است.

نسائی، از یاران پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله نقل می‌کند که می‌گویند:

"کنّا اذا صلینا خلف النبی بالظهائر سجدنا علی ثیابنا اتقاء الحر". (2)

"ما به هنگام ظهر پشت سر پیامبر نماز می‌گزاردیم و به خاطر پرهیز از گرما بر لباس خود سجده می‌کردیم".

این تاریخچه اجمالی کیفیت وضع سجده‌گاه در نماز است که در سه مرحله بیان شد و مسلمانان در مرحله نخست سالیان درازی بر زمین سجده می‌کردند و تربت و خاک پاک، سجده‌گاه آنان بود و این‌که چگونه این سنت متروک شد و بدعت جای آن را گرفت و اکنون در هیچ مسجدی از مساجد اهل سنت سجده بر خاک دیده نمی‌شود، موضوعی است جداگانه که در فصل دیگر باید درباره آن سخن گفت. ...

فلسفه سجده بر خاک در بیانات پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله

نکته لا‌زم به ذکر، آن است که شخص رسول گرامی صلی‌اللّه‌علیه‌و‌آله فلسفه سجده بر خاک را در حدیثی بیان کرده است که به روشنی می‌رساند که اصرار تشریع اسلا‌می بر سجده بر زمین، جنبه تربیتی داشته است.

حضرتش فرمود: "اذا صلّی احدکم فلیلزم جبهته و انفه الارض حتی تخرج من الرغم". (3)

"هرگاه کسی از شما نماز گزارد، پیشانی و بینی خود را بر زمین قرار دهد تا ذلت و خضوع خود را آشکار سازد".

هشام بن حکم از امام صادق علیه‌السلا‌م فلسفه سجده بر زمین را پرسید. امام در پاسخ او چنین فرمود:

زیرا سجده، خضوع و فروتنی در برابر خدا است و هرگز شایسته نیست انسان پرستشگر، بر خوردنی‌ها و پوشیدنی‌ها سجده کند، زیرا معبود دنیا‌پرستان خوراک و پوشاک است بنابراین نباید بر آنچه معبود دنیاپرستان است سجده کرد، در حالی که سجده بر خاک و زمین، بالا‌ترین و برترین مظهر فروتنی و خضوع در برابر خداست. (4)

از آنجا که سجده بر خاک مظهر کامل عبودیت و اظهار بندگی است، عمر بن عبدالعزیز بر حصیر تنها اکتفا نمی‌کرد، بلکه مقداری خاک بر حصیر می‌ریخت و بر آن سجده می‌نمود.

ابن حجر در شرح صحیح بخاری می‌گوید:

کان عمر بن عبدالعزیز الخلیفة الاموی لا‌یکتفی بالخمرة، بل کان یضع علیها التراب و یسجد علیه. (5)

حتّی عروة بن زبیر نیز جز بر زمین بر چیزی دیگر سجده نمی‌کرد. (6)

مسروق که یکی از تابعان است، به هنگام سفر خشتی را با خود برمی‌داشت تا در کشتی بر آن سجده کند. (7)

ابن ابی شیبه، شیخ بخاری می‌گوید: نماز بر "طنفسة" (که نوعی فرش کرک‌دار است) امری است جدید; و از رسول خدا به سند صحیح روایت شده است که بدترین امور، امر بی‌سابقه است و هر امر بی‌سابقه بدعت است. (8)

سجده بر تربت امام حسین علیه‌السلا‌م

در اینجا سوالی مطرح است که چرا شیعیان در بین سرزمین‌های جهان، خاک کربلا‌را برگزیده‌اند و ترجیح می‌دهند به هنگام نماز بر آن سجده نمایند و چرا قطعه‌هایی از تربت یاد شده را در مساجد و خانه‌های خود یا به هنگام مسافرت با خویش به همراه دارند؟

پاسخ این پرسش روشن است و آن این که سجده‌گاه باید از هر آلودگی پاک باشد، و چون در همه شرایط سجده بر زمین پاک امکان‌پذیر نیست، به پیروی از تابعی بزرگ "مسروق بن اجدع" بخشی از خاک پاک را به صورت قطعه درآورده و همراه دارند تا در همه جا سجده بر خاک پاک امکان‌پذیر باشد، درست مانند کسانی که در حال سفر، مقداری خاک همراه خود می‌برند که اگر نیازی به تیمم پیدا کردند، بر آن تیمم کنند.

و امّا این‌که چرا از میان خاک‌ها، تربت کربلا‌را انتخاب کرده‌اند، علت آن است که وقتی نمازگزار پیشانی خود را بر آن خاک مقدس می‌گذارد، فداکاری‌های بی‌نظیر بزرگ‌مرد تاریخ از خاندان رسالت را به یاد می‌آورد که جان و مال و فرزندان خود را در راه اعتلا‌ی اسلا‌م فدا نمود و زیر بار ظلم و ستم نرفت و درس آزادگی و حمیت و غیرت دینی به جهانیان آموخت.

سجده بر تربت امام حسین علیه‌السلا‌م نه تنها انسان را از مسیر توحید خارج نمی‌سازد، بلکه به سجود او اخلا‌ص می‌بخشد و او را برای فداکاری در راه دین که نماز جزئی از آن است آماده می‌سازد.

علی بن عبداللّه بن عباس که از تابعان است به "رزین" نوشت: ان ابعث الی بلوحٍ من احجار المروة اسجد علیه (9): قطعه سنگی از سنگ‌های کوه مروه برای من بفرست تا بر آن سجده کنم.

کوه مروه، شاهد فداکاری‌های زن با ایمانی است که برای تهیه آب، هفت بار میان دو کوه دوید، و در راه خدا، سختی‌ها تحمل نمود.

شیخ طوسی با سند خود از معاویة بن عمار نقل می‌کند، برای امام صادق علیه‌السلا‌م کیسه زرد رنگی از جنس "دیبا" بود که مقداری از تربت امام حسین علیه‌السلا‌م در آن کیسه بود، به هنگام نماز آن را بر روی سجاده خود می‌ریخت و بر آن سجده می‌کرد. (10)

کسانی که سجده بر تربت کربلا‌را نوعی پرستش انسان تلقی می‌کنند، "مسجود له" را از "مسجود علیه" باز نشناختند، در تمام احوال سجده برای خدا است و او "مسجود له" است،‌و چیزی که پیشانی بر آن می‌نهیم‌"مسجود علیه" است، خواه بر خاک باشد و یا فرش، خاک کربلا‌باشد، یا خاک مدینه و یا سنگ مروه.

------------------- پی‌نوشت‌ها: -------------------

1. صحیح بخاری: /2 101; صحیح مسلم: /2 105; مسند احمد: /1 100.

2. ابن اثیر: جامع الاصول: /5 468 شماره 3660.

3. نهایة ابن اثیر: 2، مادة رغم.

4. بحارالانوار: /82 147، باب ما یصحّ السجود علیه.

5 و 6. فتح الباری: /1 410; شرح الا‌حوذی: /1 272.

7. طبقات کبری: /6 79، چاپ بیروت.

8. المصنف.

9. اخبار مکه، تالیف ارزمی /3 151.

10. وسائل: /3 608، باب 16 از ابواب ما یصحّ علیه السجود.